Czy opary z druku 3D są niebezpieczne? Co wdychasz i jak się chronić

Podczas druku 3D plastik topi się w wysokich temperaturach i logicznie rzecz biorąc, uwalnia substancje do otoczenia. Po wejściu do pomieszczenia, w którym odbywa się druk, często czuć specyficzny słodkawy zapach. Czasem to lekki powiew, innym razem ciężkie powietrze, od którego mogą piec oczy. Opary z druku 3D to temat, który często jest pomijany. Pytanie brzmi jasno. Czy to tylko nieszkodliwy zapach, czy należy zachować ostrożność?

Celem tego tekstu jest przedstawienie realnego obrazu tego, co dzieje się z powietrzem w Twoim warsztacie lub pracowni. Zwłaszcza jeśli rozważasz przeniesienie drukarki bliżej pomieszczeń mieszkalnych, warto wiedzieć, jakie ryzyko niosą ze sobą różne materiały i jak się przed nimi bronić. Nie ma jednego uniwersalnego podejścia. Wszystko zależy od tego, jakiego materiału używasz do druku.

Co uwalnia się z drukarki

Kiedy filament dotyka gorącej dyszy, zaczyna się topić i zmieniać swój stan skupienia. Podczas tego procesu do powietrza ucieka nie tylko ciepło. Z drukarki uwalniają się dwa różne składniki, które należy rozróżnić, aby właściwie zrozumieć możliwości ochrony.

Po pierwsze, są to lotne związki organiczne, dla których powszechnie używa się angielskiego skrótu VOC. Są to gazy, które można wyczuć węchem. To właśnie te gazy są odpowiedzialne za to, że po dłuższym przebywaniu przy drukarce mogą zacząć podrażniać oczy, nos lub gardło. U wrażliwszych osób powodują bóle głowy lub nudności.

O ile VOC można wyczuć, o tyle ultradrobne cząstki są bardziej zdradliwe. Nie widać ich ani nie czuć. Mowa o tak zwanych UFP, z angielskiego ultrafine particles. Są to cząstki stałe o wielkości rzędu od 1 do 100 nanometrów. Te nanocząstki są tak małe, że po wdychaniu nie zatrzymują się na błonach śluzowych, ale przenikają głęboko do pęcherzyków płucnych. Z tego miejsca ludzki organizm bardzo trudno się ich pozbywa i mogą one przenikać również do krwiobiegu.

Ile emituje dany materiał

Najważniejszą zmienną dla ilości emisji jest temperatura dyszy. Im wyższa temperatura topnienia materiału, tym więcej cząstek i oparów powstaje. Nie jest to jedyny czynnik, skład chemiczny odgrywa znaczącą rolę, ale temperatura jest głównym wyzwalaczem. Poniżej znajduje się przegląd konkretnych materiałów.

Materiał PLA drukuje się w stosunkowo niskiej temperaturze około 200 stopni Celsjusza. Dzięki temu uwalnia do powietrza ogólnie najmniej emisji. Podobnie jest z PETG, które również jest uważane za materiał o stosunkowo niskiej emisji i stanowi mniejsze obciążenie dla zwykłego domowego druku.

Przy przejściu na techniczne tworzywa sztuczne sytuacja ulega zmianie. Materiał ABS uwalnia do otoczenia duże ilości cząstek i substancji lotnych. ASA, która jest używana jako odporny na UV zamiennik do zastosowań zewnętrznych, produkuje nieco mniej cząstek stałych, ale uwalnia znaczne ilości VOC. Zarówno ABS, jak i ASA mają wspólny zasadniczy problem, uwalniają bowiem styren. Jeśli te materiały są drukowane w niewentylowanym pomieszczeniu, stężenie styrenu może bardzo szybko przekroczyć obowiązujące limity higieniczne dla pomieszczeń zamkniętych.

Nylon, czyli poliamid oznaczany jako PA, wymaga do druku wysokich temperatur i uwalnia do powietrza duże ilości ultradrobnych cząstek. Na szczycie rankingu emisji znajduje się poliwęglan, czyli PC. Ten materiał należy do najbardziej wysokoemisyjnych. Drukuje się go przy temperaturach na dyszy około 300 stopni Celsjusza, czemu odpowiada również duża ilość uwalnianych substancji.

Należy wspomnieć o ważnym fakcie. Często zakłada się, że PLA jest produkowane ze źródeł roślinnych i dlatego jest całkowicie nieszkodliwe. Badania naukowe wykazały jednak, że cząstki uwalniane z PLA mogą być bardziej toksyczne na jednostkę masy niż cząstki z ABS. Zaletą PLA jest fakt, że uwalnia ono do powietrza ułamek tych cząstek w porównaniu z technicznymi tworzywami sztucznymi. Twierdzenie, że w przypadku PLA emisje są zerowe, jest zatem nieścisłe. Są niskie, ale nie są zerowe.

Ile emisji uwalniają poszczególne materiały

Względne porównanie, wyższy pasek oznacza więcej emisji. Decyduje głównie temperatura dyszy.

Cząstki stałe (UFP) Opary (VOC)
PLA


PETG


ABS


ASA


Nylon (PA)


Poliwęglan (PC)


mniej emisjiwięcej emisji

ABS i ASA dodatkowo uwalniają styren, który w niewentylowanym pomieszczeniu przekracza limity higieniczne. Skala jest orientacyjna, służy do porównania materiałów między sobą.

Jak bardzo szkodzi to zdrowiu

Pytanie, czy druk 3D jest szkodliwy dla zdrowia, nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Należy rozróżnić skutki krótkoterminowe i długoterminowe. Z krótkoterminowego punktu widzenia problemem jest wysokie stężenie substancji lotnych w słabo wentylowanym pomieszczeniu. Rezultatem są podrażnione oczy, drapanie w nosie i w gardle. Jeśli po długim druku z ABS nie przewietrzy się pomieszczenia, może pojawić się ból głowy i nudności. Jest to reakcja organizmu na substancje chemiczne w powietrzu.

Długoterminowe obciążenie to bardziej złożony temat i jest przedmiotem badań naukowych. Głównym ryzykiem są ultradrobne cząstki UFP. Osadzają się głęboko w płucach, a organizm słabo je rozkłada. Długotrwałe narażenie na wysokie stężenia nanocząstek nie służy układowi sercowo-naczyniowemu ani oddechowemu. Szczególną uwagę zwraca się na styren, który ulatnia się z ABS i ASA. Jest to substancja monitorowana, ponieważ drażni błony śluzowe, a przy długotrwałej ekspozycji powyżej dozwolonych limitów ma toksyczny wpływ na układ nerwowy.

Czy zamknięta drukarka i filtr pomagają?

Częstym rozwiązaniem bywa zakup drukarki z pełną obudową. Zamknięte drukarki często mają fabrycznie wbudowany aktywny filtr węglowy. W praktyce jednak sytuacja jest bardziej skomplikowana.

Węgiel aktywny działa na zasadzie adsorpcji. Potrafi wychwycić część lotnych związków organicznych i nadaje się do tłumienia zapachów. Zasadniczy problem polega na tym, że węgiel nie wychwytuje ultradrobnych cząstek UFP. Przechodzą one przez niego. Do odfiltrowania cząstek stałych niezbędny jest filtr HEPA, którego brakuje w podstawowym wyposażeniu wielu drukarek. Sam węgiel aktywny rozwiązuje więc tylko część problemu.

Kolejnym czynnikiem jest żywotność. Filtr węglowy w miarę używania stopniowo się nasyca. Gdy osiągnie swój limit, przestaje działać i przepuszcza gazy do pomieszczenia. Obowiązuje prosta zasada: gdy druk jest wyraźnie wyczuwalny również poza zamkniętą drukarką, węgiel jest nasycony. W takim momencie do otoczenia dostają się niefiltrowane VOC. Dlatego zalecamy wymianę filtra po około trzech do sześciu miesiącach aktywnego drukowania.

Należy również wziąć pod uwagę cyrkulację powietrza wewnątrz komory. W większości zamkniętych drukarek powietrze przez filtr jedynie recyrkuluje wewnątrz komory. Nie jest to wyciąg na zewnątrz budynku i nie zastępuje to wentylacji pomieszczenia. Zamknięta komora w drukarce służy przede wszystkim do utrzymania stabilnej temperatury wokół wydruku i zapobiegania warpingowi, czyli podwijaniu i odklejaniu się plastiku od stołu. Ochrona zdrowia to często efekt uboczny.

Z czym poradzi sobie filtr węglowy, a z czym nie

Węgiel aktywny (w zamkniętych drukarkach i zestawach zewnętrznych) ma jasne fizyczne ograniczenia.

~
Opary (VOC) i zapachyCzęściowo. Węgiel je pochłania, ale tylko do momentu nasycenia.
✕
Stałe nanocząstki (UFP)Nie. Węgiel ich nie chwyta, przechodzą na wylot. Na cząstki potrzebny jest filtr HEPA.
✕
Wyciąg na zewnątrz pomieszczeniaNie. Powietrze w komorze recyrkuluje, filtr nie zastępuje wentylacji.
Złota zasada: gdy czujesz druk poza drukarką, węgiel jest już nasycony i przez chwilę wdychasz niefiltrowane opary. Wymieniaj go po 3 do 6 miesiącach.

Jak się chronić: wentylacja i filtracja

W celu zapewnienia czystego powietrza istnieją skuteczniejsze rozwiązania niż poleganie na podstawowym filtrze węglowym. Naprawdę skuteczne odsysanie z drukarki 3D wymaga systemowego podejścia.

Znaczącym krokiem naprzód jest instalacja zestawu, który łączy wysokiej jakości filtr HEPA klasy 13 lub 14 z odpowiednią ilością węgla aktywnego. Dobrym rozwiązaniem jest dodanie zewnętrznego wyciągu, który przez te filtry odprowadza powietrze z drukarki. Taka kombinacja potrafi wychwycić do 99,95 procent wszystkich ultradrobnych cząstek i substancji lotnych. W niezależnych testach te zestawy obniżyły stężenie zanieczyszczeń w pomieszczeniu nawet czterokrotnie. Obowiązuje główna zasada: tylko połączenie filtra HEPA na cząstki stałe i węgla aktywnego na gazy lotne pokryje oba te aspekty. Sam filtr HEPA nie wychwyci VOC, a węgiel nie zatrzyma cząstek stałych.

Praktyczne zalecenia według materiału

Najskuteczniejszym sposobem na zmniejszenie oparów w domu jest wybór materiału i związana z nim niższa temperatura dyszy. Jeśli nie wymagasz od gotowego elementu wysokiej wytrzymałości mechanicznej lub odporności temperaturowej, zalecamy drukowanie z materiałów, które topią się w niższych temperaturach.

Przy użyciu wysokiej jakości PLA ryzyko w dobrze wentylowanym pomieszczeniu jest niskie. Przy drukarce można normalnie pracować i wystarczy regularne wietrzenie. Podobnie jest z PETG, które stanowi dobry kompromis dla części funkcjonalnych.

Odmienna sytuacja ma miejsce w przypadku filamentów technicznych. ABS, ASA, poliwęglan i nylon wymagają zamkniętej drukarki wyposażonej w aktywną filtrację. Przy tych materiałach kluczowa jest wentylacja, najlepiej z bezpośrednim wyrzutem powietrza na zewnątrz lub do trwale niezamieszkanego pomieszczenia. ABS ani ASA nie powinny być drukowane w zamieszkanym i niewentylowanym pomieszczeniu, w którym właśnie przebywasz.

Dla najbardziej niezawodnego systemu warto wybrać zamkniętą drukarkę, uzupełnić ją o filtrację łączącą HEPA i węgiel oraz umieścić w pomieszczeniu oczyszczacz powietrza. Ważne jest również regularne wietrzenie. Drukarka nie powinna znajdować się w sypialni. Miejsce przeznaczone do snu powinno pozostać wolne od emisji z druku.

Jakie środki dla jakiego materiału

Materiał Emisje Co robić
PLA / PETG niskie Przyzwoicie wentylowane pomieszczenie wystarczy. Zamknięta komora z filtrem jako bonus na zapachy.
ABS / ASA wysokie Zamknięta komora + aktywna filtracja + wyciąg na zewnątrz. Ze względu na styren nigdy w zamieszkanym niewentylowanym pomieszczeniu.
Nylon (PA) / PC wysokie Zamknięta komora + HEPA i węgiel + wyciąg. Uwalnia dużo cząstek.

Najtańsza ochrona to wybór materiału. Kiedy nie potrzebujesz odporności, drukuj z PLA lub PETG.

Podsumowanie

Oparów z druku 3D nie należy lekceważyć. Ważne jest odpowiedzialne podejście do drukowania. Przy użyciu nowego materiału należy uwzględnić temperaturę druku. Wraz z wyższą temperaturą rośnie ilość uwalnianych substancji. Regularne wietrzenie to podstawowy środek zapobiegawczy. Przy długich wydrukach z materiałów technicznych zalecamy traktowanie wysokiej jakości filtracji i odsysania jako równie ważnego elementu wyposażenia, co stół roboczy czy dysza.

Częste pytania

Czy druk 3D jest szkodliwy dla zdrowia?

Zależy od materiału i wentylacji. Krótkoterminowo opary mogą powodować bóle głowy i drażnić oczy czy nos. Długoterminowe wdychanie nanocząstek i substancji lotnych z niewentylowanego pomieszczenia nie służy zdrowiu. Przy odpowiedniej wentylacji i wyborze materiału ryzyko jest jednak minimalne.

Który filament uwalnia najmniej oparów?

Najmniej emisji produkuje PLA, ponieważ drukuje się je w stosunkowo niskiej temperaturze około 200 stopni Celsjusza. Stosunkowo bezpieczne i niskoemisyjne jest również PETG. U nich również powstają nanocząstki, choć w małych ilościach.

Czy zamknięta drukarka z filtrem węglowym pomoże?

Pomoże wychwycić zapachy i część substancji lotnych, ale nie wychwyci niebezpiecznych ultradrobnych cząstek. Do ich usunięcia niezbędny jest filtr HEPA. Filtr węglowy z czasem się nasyca i należy go regularnie wymieniać.

Czy muszę wietrzyć przy druku z PLA?

Tak, mimo że PLA stanowi bardzo niskie ryzyko, nadal uwalnia małe ilości cząstek i substancji lotnych. Zwykłe wietrzenie poprzez otwarcie okna w pomieszczeniu jest całkowicie wystarczającą prewencją.

Czy mogę mieć drukarkę 3D w sypialni lub salonie?

Drukarka zdecydowanie nie powinna znajdować się w sypialni. Wdychanie oparów przez całą noc podczas snu jest niewskazane nawet przy druku z PLA. W salonie praca jest możliwa tylko przy materiałach niskoemisyjnych pod warunkiem regularnego i dokładnego wietrzenia.